Dr. Ali Hanzade

Geleceğin Belirsizliği ile Yaşamak

Kaygı, insanın gelecekte ortaya çıkabilecek tehditlere karşı geliştirdiği doğal bir duygusal tepkidir. Belirsizlik karşısında ortaya çıkan tedirginlik, dikkat artışı ve hazırlık davranışları, belirli ölçüler içerisinde bireyin çevresine uyum sağlamasına katkıda bulunur. Bu yönüyle kaygı, bütünüyle ortadan kaldırılması gereken bir duygu değil, insanın yaşamını sürdürebilmesine hizmet eden temel psikolojik mekanizmalardan biridir.

Ancak kaygının işlevsel niteliği, yoğunluğu ve sürekliliği arttığında değişmeye başlar. Tehdit ortadan kalkmasına rağmen devam eden veya gerçek tehlikeyle orantısız hâle gelen kaygı, bireyin günlük yaşamını, ilişkilerini ve karar verme süreçlerini olumsuz etkileyebilir.

Kaygının temelinde çoğu zaman belirsizliğe tahammül güçlüğü bulunmaktadır. İnsan zihni geleceği öngörmek ve kontrol etmek ister. Ancak yaşamın önemli bir bölümü kontrol edilemeyen değişkenlerden oluşur. Bu nedenle kaygılı birey, geleceği güvence altına alma amacıyla sürekli düşünme, olası senaryolar üretme ve kontrol davranışlarına yönelebilir.

Bu noktada paradoksal bir durum ortaya çıkar. Birey geleceği daha fazla düşünerek kendisini korumaya çalışırken, zihinsel olarak sürekli gelecekte yaşamaya başlar. Böylece henüz gerçekleşmemiş olaylar, bugünün psikolojik gerçekliğine dönüşür.

Kaygının önemli bilişsel özelliklerinden biri de tehdit algısındaki seçiciliktir. Kaygılı birey, çevresindeki olumsuzlukları ve potansiyel tehlikeleri daha hızlı fark edebilir. Buna karşılık güven verici veya nötr bilgileri değerlendirmekte daha fazla güçlük yaşayabilir. Böylece kişi için dünya olduğundan daha tehdit edici bir yer hâline gelebilir.

Kaygı aynı zamanda bedensel belirtilerle de kendisini gösterebilir. Kalp çarpıntısı, kas gerginliği, terleme, mide rahatsızlıkları, nefes alışverişinde değişiklik ve uyku sorunları, kaygının fizyolojik boyutunu oluşturabilir. Bu belirtilerin kendisi de yeni bir tehdit olarak algılandığında kaygı döngüsü daha da güçlenebilir.

Psikolojik açıdan önemli olan, bireyin kaygıyı tamamen ortadan kaldırmaya çalışmasından ziyade onunla kurduğu ilişkiyi değiştirmesidir. Her belirsizliği ortadan kaldırmak mümkün değildir. Ancak birey belirsizliğe rağmen işlevsel biçimde hareket edebilme kapasitesini geliştirebilir.

Bu nedenle psikolojik çalışmalarda yalnızca “Kaygıyı nasıl azaltabiliriz?” sorusu değil, “Belirsizlik karşısında daha esnek bir psikolojik yapı nasıl geliştirebiliriz?” sorusu da önem taşımaktadır.

İnsan geleceği tamamen kontrol edemez. Fakat geleceğe ilişkin belirsizliğin içinde nasıl konumlanacağını öğrenebilir.

Kaygıyla sağlıklı ilişki kurmak, korkusuz olmak değil; korkuya rağmen yaşamın içinde kalabilmektir.

Çocukluk Deneyimleri Yetişkinlikte Bizi Ne Kadar Etkiler?

İnsan psikolojisini anlamaya çalışırken bireyin yalnızca mevcut davranışlarına değil, bu davranışların geliştiği yaşam bağlamına da bakmak gerekir. Çocukluk dönemi bu bağlamın en önemli parçalarından biridir.

Çocuğun bakım verenleriyle kurduğu ilişkiler, güven duygusunun gelişimi, duyguların düzenlenmesi, benlik algısı ve kişilerarası ilişkiler konusunda önemli deneyimler sağlar. Bu nedenle çocukluk yaşantılarının yetişkinlikteki psikolojik işleyiş üzerinde etkileri bulunabilir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Çocukluk deneyimleri yetişkin kişiliğini mekanik biçimde belirlemez.

“Çocukluğunda bunu yaşadı, dolayısıyla hayatı boyunca böyle olacaktır” şeklindeki deterministik yaklaşım psikolojik gelişimin karmaşıklığını yeterince açıklamaz.

İnsan gelişimi süreklidir. Çocuklukta edinilen deneyimler önemli olmakla birlikte, ergenlik ve yetişkinlik dönemindeki ilişkiler, sosyal çevre, yaşam olayları, eğitim, kültürel faktörler ve bireyin geliştirdiği baş etme biçimleri de psikolojik yapının şekillenmesinde rol oynar.

Özellikle erken dönemde yaşanan ihmal, tutarsız bakım, aşırı eleştiri veya güven duygusunu zedeleyen ilişkiler, bireyin kendisi ve diğer insanlar hakkında belirli beklentiler geliştirmesine neden olabilir.

Örneğin sürekli eleştirilen bir çocuk, zaman içerisinde “Yeterince iyi değilim” biçiminde genellenmiş bir inanç geliştirebilir. Bu inanç yetişkinlikte akademik başarı, iş yaşamı veya kişilerarası ilişkilerde sürekli kendini kanıtlama ihtiyacı şeklinde ortaya çıkabilir.

Bununla birlikte bireyin bu tür bir örüntüyü fark etmesi, onun değişim kapasitesinin de başlangıç noktası olabilir.

Psikoterapötik süreçlerde önemli amaçlardan biri geçmişi değiştirmek değil, geçmiş deneyimlerin bugün üzerindeki etkisini anlamaktır.

Çünkü yetişkinlikte ortaya çıkan bazı tepkiler, mevcut durumun kendisinden çok geçmişte öğrenilmiş anlamlarla ilişkili olabilir.

Bir eleştiri, yalnızca bir eleştiri olmayabilir.

Bir ayrılık, yalnızca mevcut ilişkinin sona ermesi olmayabilir.

Bir reddedilme, kişinin geçmişte deneyimlediği değersizlik duygularını yeniden harekete geçirebilir.

Bu nedenle psikolojik değerlendirmede davranışın kendisi kadar, davranışa yüklenen anlam da önemlidir.

İnsan geçmişinin bütünü değildir.

Ancak geçmişinin izlerini taşıyan bir varlıktır.

Psikolojik gelişim açısından önemli olan, bu izlerin fark edilmesi ve bireyin hayatını otomatik biçimde yönetmelerine izin vermemeyi öğrenmesidir.

Geçmiş açıklayıcı olabilir; fakat tek başına kader değildir.

Özsaygı ile Kendine Güven Aynı Şey midir?

Günlük dilde özsaygı ve özgüven çoğu zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır. Oysa psikolojik açıdan bu iki kavram arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Kendine güven, bireyin belirli bir görevi gerçekleştirebileceğine ilişkin inancıyla daha yakından ilişkilidir. Bir kişinin akademik bir sınavı başarıyla tamamlayabileceğine, bir sunum yapabileceğine veya yeni bir beceri öğrenebileceğine ilişkin inancı kendine güven kapsamında değerlendirilebilir.

Özsaygı ise bireyin kendisini değerli ve kabul edilebilir bir insan olarak değerlendirmesiyle ilgilidir.

Bu ayrım oldukça önemlidir.

Bir insan bazı alanlarda son derece başarılı olabilir ancak kendisine ilişkin temel değer algısı düşük olabilir. Akademik olarak başarılı, mesleki açıdan yetkin ve sosyal olarak görünür bir birey, başarısızlık karşısında kendisini değersiz hissedebilir.

Bu durumda başarı, özsaygının temel kaynağı hâline gelmiştir.

Birey başarılı olduğu sürece kendisini değerli hisseder; başarısız olduğunda ise benlik algısı ciddi biçimde sarsılır.

Psikolojik açıdan daha sağlıklı olan yapı, kişinin başarı ile kişisel değerini birbirinden ayırabilmesidir.

“Başarısız oldum” ile “Ben başarısız biriyim” aynı ifade değildir.

İlki belirli bir davranış veya sonuca ilişkin değerlendirmedir.

İkincisi ise kişinin bütün benliğini tek bir deneyim üzerinden tanımlamasıdır.

Özsaygının gelişiminde koşulsuz kabul deneyimlerinin önemli bir yeri vardır. Bireyin yalnızca başarılı olduğunda değil, hata yaptığında, başarısız olduğunda veya zorlandığında da değerli olduğunu deneyimlemesi, daha istikrarlı bir benlik algısının oluşmasına katkı sağlayabilir.

Bu durum özellikle çocukluk ve ergenlik dönemlerinde önemlidir.

Çocuğa sürekli olarak “Başarılı olursan değerlisin” mesajının verilmesi, zaman içerisinde performansa dayalı bir benlik yapısının gelişmesine neden olabilir.

Böyle bir birey yetişkinlikte başarıya ulaşsa bile içsel olarak yeterli hissetmeyebilir.

Bu nedenle psikolojik açıdan amaç yalnızca özgüveni artırmak değil, bireyin kendisiyle kurduğu ilişkinin niteliğini güçlendirmektir.

İnsan kendi değerini yalnızca yaptığı şeylerden ibaret görmediğinde, başarısızlıkların psikolojik etkisi de değişir.

Sağlıklı özsaygı, “Her konuda iyiyim” düşüncesi değildir.

Daha çok, “Eksiklerim ve hatalarım olsa da değerli bir insanım” diyebilmektir.

İnsan Neden Erteliyor?

Erteleme davranışı çoğu zaman tembellik olarak açıklanır. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında ertelemenin altında çok daha karmaşık süreçler bulunabilir.

Birey bir görevi yapması gerektiğini bilir, görevin öneminin farkındadır ve hatta zamanın geçtiğini görür. Buna rağmen görevi başlatmakta veya sürdürmekte güçlük yaşayabilir.

Bu durum özellikle görevin bireyde yoğun kaygı, başarısızlık korkusu veya yetersizlik duygusu oluşturduğu durumlarda belirginleşebilir.

Örneğin bir kişi önemli bir sınava hazırlanması gerektiğini bildiği hâlde çalışmayı sürekli erteleyebilir. İlk bakışta bu davranış sorumluluk eksikliği gibi görünebilir. Ancak kişinin zihninde sınav başarısızlığına ilişkin yoğun bir tehdit algısı varsa, çalışmaya başlamak doğrudan bu kaygıyla karşılaşmak anlamına gelebilir.

Bu durumda erteleme, kısa vadede kaygıyı azaltan bir kaçınma davranışına dönüşür.

Kişi çalışmaz.

Kaygısı geçici olarak azalır.

Beyin, bu rahatlamayı bir tür ödül olarak öğrenir.

Ancak görev ortadan kalkmadığı için daha sonra suçluluk, zaman baskısı ve yoğun stres ortaya çıkar.

Böylece erteleme döngüsü oluşur.

Ertelemenin bir başka nedeni de mükemmeliyetçilik olabilir. “Kusursuz yapamayacaksam hiç başlamayayım” düşüncesi, bireyin harekete geçmesini engelleyebilir.

Bu nedenle erteleme davranışının yalnızca zaman yönetimi problemi olarak ele alınması yeterli değildir.

Bazen sorun zamanın nasıl kullanılacağını bilmemek değil, görevin bireyde oluşturduğu duyguyla baş edememektir.

Erteleme davranışını azaltmada küçük ve uygulanabilir başlangıçların önemli bir işlevi vardır. Büyük bir görevi tamamlamaya çalışmak yerine ilk adımı belirlemek, görevin yarattığı psikolojik yükü azaltabilir.

Çünkü çoğu zaman en zor aşama çalışmanın kendisi değil, başlamaktır.

İnsan davranışını değiştirmek için yalnızca “Daha disiplinli olmalıyım” demek yeterli değildir.

Bireyin kendisine şu soruları yöneltmesi daha işlevsel olabilir:

“Bu işi neden erteliyorum?”

“Bu görev bende hangi duyguyu oluşturuyor?”

“Başarısız olmaktan mı, başarılı olmaktan mı korkuyorum?”

“Benden beklenen gerçekten ne, benim kendimden beklediğim ne?”

Erteleme davranışının ardındaki psikolojik mekanizma anlaşıldığında, değişim için daha gerçekçi bir yol haritası oluşturulabilir.

Çünkü bazen insan işi değil, o işle birlikte ortaya çıkan duyguyu erteler.

Yalnızlık: İnsan Neden Anlaşılmak İster?

Yalnızlık, yalnızca bireyin çevresinde insanların bulunmamasıyla açıklanabilecek bir durum değildir. Psikolojik açıdan yalnızlık, kişinin ihtiyaç duyduğu sosyal ve duygusal bağ ile sahip olduğu bağ arasındaki öznel farklılıkla ilişkilidir.

Bu nedenle kalabalıklar içinde yaşayan bir insan kendisini yalnız hissedebilirken, tek başına yaşayan başka bir insan psikolojik olarak daha dengeli olabilir.

Yalnızlığın önemli boyutlarından biri anlaşılma ihtiyacıdır.

İnsan yalnızca konuşabileceği birini değil, kendisini ifade ettiğinde karşısındaki tarafından gerçekten anlaşılabildiğini hissetmek ister.

Bu nedenle sosyal temas ile duygusal bağ aynı şey değildir.

Bir insan gün boyunca onlarca kişiyle iletişim kurabilir fakat hiçbir ilişkide kendisini olduğu gibi ortaya koyamadığını hissedebilir.

Bu durum zaman içerisinde psikolojik bir yorgunluk oluşturabilir.

Özellikle reddedilme, eleştirilme veya terk edilme deneyimleri yaşayan bireyler, kendilerini korumak amacıyla duygusal yakınlıktan kaçınabilirler. Ancak yakınlıktan kaçınmak kısa vadede güven sağlayabilse de uzun vadede yalnızlığı artırabilir.

Burada önemli bir paradoks ortaya çıkar:

İnsan incinmemek için kendisini korudukça, ihtiyaç duyduğu yakınlıktan da uzaklaşabilir.

Sağlıklı ilişkiler ise bireyin hem bağımsızlığını hem de bağlılık ihtiyacını koruyabildiği ilişkilerdir.

İnsan kendi sınırlarına sahip olabilir ve aynı zamanda başkalarıyla derin bağlar kurabilir.

Psikolojik açıdan önemli olan, kişinin yalnızlığı tamamen ortadan kaldırmaya çalışması değil, yalnızlığın kendisine ne anlattığını anlayabilmesidir.

Bazen yalnızlık sosyal çevrenin yetersizliğine işaret eder.

Bazen mevcut ilişkilerin yüzeyselliğine.

Bazen de bireyin kendisini başkalarına açmakta zorlanmasına.

Bu nedenle yalnızlıkla çalışırken yalnızca “Daha fazla insanla tanış” önerisi yeterli değildir.

Asıl soru şudur:

“İnsanlarla ilişki kurarken kendimin ne kadarını gösterebiliyorum?”

Çünkü insanın temel ihtiyacı yalnızca görülmek değildir.

Anlaşılmaktır.

Ve psikolojik açıdan güvenli bir ilişki, bireyin kendisini sürekli savunmak zorunda kalmadan var olabildiği ilişkidir.

Depresyon Yalnızca Üzüntü Müdür?

Depresyon, günlük dilde çoğu zaman yoğun üzüntü hâli olarak tanımlansa da psikolojik açıdan bundan çok daha kapsamlı bir durumdur. Bireyin duygu durumunu, düşünce süreçlerini, motivasyonunu, bedensel işlevlerini ve kişilerarası ilişkilerini etkileyebilen çok boyutlu bir psikolojik tablodur.

Depresyon yaşayan bir birey her zaman üzgün görünmeyebilir. Bazı kişilerde temel belirti üzüntüden ziyade ilgi ve haz kaybı, içsel boşluk, isteksizlik veya duygusal küntlük olabilir. Daha önce keyif veren etkinlikler anlamını yitirebilir; kişi insanlarla görüşmekten, çalışmaktan veya günlük yaşamın olağan faaliyetlerinden uzaklaşmaya başlayabilir.

Depresyonda bilişsel süreçlerde de belirgin değişiklikler görülebilir. Birey kendisini, çevresini ve geleceğini daha olumsuz değerlendirme eğiliminde olabilir. “Ben hiçbir şeyi doğru yapamıyorum”, “Kimse beni önemsemiyor” veya “Gelecekte hiçbir şey değişmeyecek” biçimindeki düşünceler giderek daha güçlü hâle gelebilir.

Bu düşünceler yalnızca zihinsel ifadeler değildir. Bireyin davranışlarını da etkileyebilir.

Kişi kendisini yetersiz gördüğü için bir işe başlamaz. Başlamadığı için başarısızlık yaşar. Başarısızlık, başlangıçtaki yetersizlik düşüncesini güçlendirir.

Böylece bir düşünce–duygu–davranış döngüsü oluşur.

Depresyonun bir diğer önemli boyutu davranışsal geri çekilmedir. Birey sosyal ilişkilerden, sorumluluklardan ve daha önce anlamlı bulduğu etkinliklerden uzaklaştıkça olumlu yaşantıların sayısı azalır. Bu durum da depresif belirtilerin sürmesine katkıda bulunabilir.

Bu nedenle depresyonda yalnızca “olumlu düşünmeye çalışmak” çoğu zaman yeterli değildir.

Bireyin yaşamındaki davranışsal örüntülerin, düşünce biçimlerinin, ilişkilerinin ve içinde bulunduğu koşulların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Depresyon aynı zamanda kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin de bozulmasına neden olabilir. Birey yaşadığı güçlükleri kişisel bir başarısızlık olarak yorumlayabilir ve kendisini eleştirmeye başlayabilir.

Oysa psikolojik açıdan depresyon yaşayan kişinin ihtiyacı çoğu zaman daha fazla eleştiri değil, yaşadığı sürecin anlaşılmasıdır.

Depresyon bir karakter zayıflığı değildir.

“İrade eksikliği” ile açıklanabilecek basit bir durum da değildir.

Kişinin yaşadığı psikolojik güçlüğün anlaşılması, uygun değerlendirme ve gerektiğinde profesyonel destek, iyileşme sürecinin önemli parçalarıdır.

Bazen insanın hayata yeniden bağlanması büyük bir değişiklikle değil, hayatla kurduğu küçük bağları yeniden oluşturmasıyla başlar.

Öfke Bize Ne Anlatır?

Öfke çoğu zaman kontrol edilmesi gereken olumsuz bir duygu olarak değerlendirilir. Oysa öfke, diğer duygular gibi insan psikolojisinin doğal bir parçasıdır.

Sorun öfkenin ortaya çıkması değil, öfkenin nasıl ifade edildiğidir.

Öfke çoğu zaman kişinin sınırlarının ihlal edildiğini, haksızlığa uğradığını, önemsenmediğini veya kontrolünün dışında gelişen bir durumla karşı karşıya kaldığını düşündüğü zaman ortaya çıkar.

Bu nedenle öfke bazen daha derindeki bir duygunun yüzeydeki ifadesidir.

Öfkenin altında kırgınlık olabilir.

Korku olabilir.

Değersizlik hissi olabilir.

Hayal kırıklığı olabilir.

Terk edilme endişesi olabilir.

Örneğin bir insan eşine “Beni hiç önemsemiyorsun” diye öfkeyle tepki verdiğinde, bu ifadenin altında aslında “Senin için değerli olduğumu hissetmeye ihtiyacım var” şeklinde daha temel bir ihtiyaç bulunabilir.

Bu nedenle yalnızca öfkenin kendisine odaklanmak yerine, öfkenin neyi temsil ettiğini anlamak önemlidir.

Öfke bastırıldığında da sorun tamamen ortadan kalkmaz. Sürekli bastırılan öfke zaman içerisinde pasif-agresif davranışlar, içsel gerginlik, ilişkilerde uzaklaşma veya yoğun stres biçiminde kendisini gösterebilir.

Diğer taraftan kontrolsüz biçimde dışa vurulan öfke de bireyin ilişkilerine zarar verebilir.

Bağırmak, aşağılamak, tehdit etmek veya fiziksel saldırganlık göstermek öfkenin sağlıklı biçimde ifade edilmesi değildir.

Sağlıklı öfke yönetimi, öfkeyi yok etmek değil, öfke ile davranış arasına bir mesafe koyabilmektir.

“Öfkeliyim” demek ile “Öfkeliyim ve bu nedenle istediğim her şeyi yapabilirim” demek aynı şey değildir.

Psikolojik olgunluk, duygularımızın sorumluluğunu almayı gerektirir.

Öfkelendiğimizde kendimize şu soruları yöneltebiliriz:

“Tam olarak neye öfkelendim?”

“Beni asıl inciten neydi?”

“Karşımdaki kişinin davranışı hangi ihtiyacımı etkiledi?”

“Şu anda vereceğim tepki sorunu çözecek mi, büyütecek mi?”

Bu sorular, otomatik tepki ile bilinçli davranış arasındaki mesafeyi artırabilir.

Çünkü öfkenin bize verdiği mesaj önemli olabilir; fakat mesajı nasıl taşıyacağımız bizim sorumluluğumuzdur.

Travma İnsan Psikolojisini Nasıl Değiştirir?

Travma, bireyin baş etme kapasitesini aşan veya güvenlik ve bütünlük duygusunu ciddi biçimde tehdit eden yaşantıların ardından ortaya çıkabilen psikolojik etkiler bütünüyle ilişkilidir.

Travmatik deneyimler yalnızca fiziksel tehditlerden ibaret değildir. Şiddet, ciddi kayıplar, kazalar, doğal afetler, savaş deneyimleri, istismar veya uzun süreli tehdit altında yaşamak travmatik etkiler oluşturabilir.

Travmanın önemli özelliklerinden biri, olay sona erdikten sonra psikolojik etkilerinin devam edebilmesidir.

Tehlike geçmişte kalmıştır; fakat sinir sistemi hâlâ tehlike varmış gibi tepki verebilir.

Kişi kolayca irkilebilir.

Çevresini sürekli kontrol edebilir.

Uyku sorunları yaşayabilir.

Bazı anıları istemeden yeniden yaşayabilir.

Belirli yerlerden, insanlardan veya durumlardan kaçınabilir.

Bazen de yaşadığı olaya ilişkin duygusal bir kopukluk hissedebilir.

Travma sonrasında bireyin dünyaya ilişkin temel varsayımları da değişebilir.

“Dünya güvenli bir yerdir.”

“İnsanlara güvenebilirim.”

“Ben kendimi koruyabilirim.”

gibi temel kabuller ciddi biçimde sarsılabilir.

Bu nedenle travma yalnızca geçmişte yaşanan bir olay değildir. Aynı zamanda bireyin bugünü algılama biçimini de etkileyebilir.

Travma yaşamış bir kişi, mevcut durumda gerçek bir tehdit bulunmadığı hâlde geçmişteki tehlikeyi hatırlatan bir işaret karşısında yoğun tepki verebilir.

Burada önemli olan, kişinin tepkisini “aşırı” veya “mantıksız” olarak değerlendirmek yerine, bu tepkinin hangi deneyimle bağlantılı olduğunu anlamaktır.

Travmanın etkileri kişiden kişiye değişir. Aynı olayı yaşayan iki bireyin psikolojik tepkileri birbirinin aynısı olmayabilir.

Bu nedenle travma konusunda genelleştirici yaklaşımlardan kaçınmak gerekir.

İyileşme ise geçmişi unutmak anlamına gelmez.

Amaç, yaşanan olayın kişinin bugünkü hayatını yönetme gücünü azaltabilmektir.

Bireyin yeniden güvenlik duygusu geliştirmesi, bedensel tepkilerini tanıması, yaşadığı deneyime anlam verebilmesi ve ilişkilerinde yeniden güven kurabilmesi bu süreçte önem taşıyabilir.

Travma insanın hikâyesinin bir parçası olabilir.

Fakat insanın bütün hikâyesi olmak zorunda değildir.

Mükemmeliyetçilik: Başarı Arzusu Ne Zaman Yıpratıcı Hâle Gelir?

Başarılı olmak istemek insanın doğal motivasyonlarından biridir. Kendini geliştirmek, hedefler belirlemek ve daha iyi sonuçlar elde etmek psikolojik açıdan sağlıklı hedefler olabilir.

Ancak başarı arzusunun kişinin bütün benlik değerini belirlemeye başlaması, farklı bir psikolojik örüntünün ortaya çıkmasına neden olabilir.

Mükemmeliyetçilik, bireyin kendisi ve yaptığı işler için gerçekçi olmayan ölçüde yüksek standartlar belirlemesi ve bu standartların karşılanmaması durumunda kendisini sert biçimde değerlendirmesiyle karakterize olabilir.

Mükemmeliyetçi birey için “iyi” çoğu zaman yeterli değildir.

Çok iyi olmalıdır.

Hatasız olmalıdır.

Eksiksiz olmalıdır.

Ve bazen başkalarının beklentilerinden çok, kişinin kendisi üzerindeki baskısı belirleyici hâle gelir.

Bu durum özellikle çocukluk döneminde başarı üzerinden yoğun biçimde değerlendirilen bireylerde görülebilir. Çocuğun “başarılı olduğu zaman değerli” olduğu mesajını alması, yetişkinlikte performansa dayalı bir benlik algısının gelişmesine katkıda bulunabilir.

Mükemmeliyetçiliğin paradoksal yönlerinden biri şudur:

Kişi hata yapmaktan kaçındıkça performansı düşebilir.

Çünkü hata yapma korkusu yeni deneyimlerden uzaklaşmaya, ertelemeye ve risk almamaya yol açabilir.

Birey bir işi mükemmel yapamayacağını düşündüğünde hiç başlamayabilir.

Dolayısıyla mükemmeliyetçilik bazen başarıyı artırmak yerine kişinin potansiyelini sınırlar.

Bir başka önemli sonuç ise sürekli öz-eleştiridir.

Mükemmeliyetçi birey başarılarını normal kabul ederken başarısızlıklarını büyütebilir.

On başarılı iş, tek bir hatanın gölgesinde kalabilir.

Bu nedenle mükemmeliyetçilikle çalışırken hedef yalnızca standartları düşürmek değildir.

Daha önemli olan, kişinin kendisiyle kurduğu değerlendirme biçimini değiştirmektir.

“Başarısız oldum” ile “Değersizim” arasındaki farkı görebilmek...

Bir hatayı bütün benliğin değerlendirmesine dönüştürmemek...

Gelişim ile kusursuzluk arasındaki farkı anlayabilmek...

Bunlar psikolojik esnekliğin önemli göstergeleridir.

İnsan gelişebilir.

Daha iyi olabilir.

Hatalarını düzeltebilir.

Fakat bütün bunları yapabilmek için önce kusursuz olmak zorunda olmadığını kabul etmesi gerekir.

İlişkilerde Bağlanma: Neden Bazı İnsanlara Yaklaşırken Zorlanıyoruz?

İnsan, yaşamının ilk dönemlerinden itibaren ilişki kuran bir varlıktır. Bakım verenlerle kurulan erken ilişkiler, bireyin güven, yakınlık ve kişilerarası ilişkiler konusundaki beklentilerinin oluşmasında önemli rol oynayabilir.

Bağlanma kavramı, bireyin yakın ilişkiler kurma ve bu ilişkiler içerisinde güvenlik arama biçimini anlamak açısından önemli bir psikolojik çerçeve sunmaktadır.

Bazı insanlar ilişkilerinde yoğun yakınlık ihtiyacı hisseder.

Karşı tarafın ilgisinin azalması, mesajlara geç cevap vermesi veya ilişkide küçük bir mesafe oluşması yoğun kaygıya yol açabilir.

Bazı bireyler ise tam tersine yakınlık arttığında geri çekilebilir.

Duygusal bağ güçlendikçe kendilerini baskı altında hissedebilir ve mesafe koyabilirler.

Bu farklılıkların bir bölümü bireyin geçmiş ilişki deneyimleri ve geliştirdiği bağlanma örüntüleriyle ilişkili olabilir.

Ancak bağlanma biçimlerini kesin kişilik etiketleri olarak değerlendirmek doğru değildir.

İnsan ilişkileri dinamiktir.

Bireyin deneyimleri değiştikçe ilişki kurma biçimleri de değişebilir.

Özellikle güvenli ilişkiler, bireyin hem yakınlık kurabilmesini hem de kendi özerkliğini koruyabilmesini destekleyebilir.

Sağlıklı bir ilişkide insanın sürekli olarak “Beni terk edecek mi?” veya “Beni kontrol edecek mi?” kaygısıyla yaşaması gerekmez.

Yakınlık ile bağımsızlık birbirinin karşıtı değildir.

İnsan bir başkasına bağlanırken kendisini kaybetmek zorunda değildir.

Aynı şekilde bağımsız olmak da duygusal olarak kimseye ihtiyaç duymamak anlamına gelmez.

İlişkilerde yaşanan bazı çatışmaların altında aslında farklı ihtiyaçlar bulunabilir.

Bir taraf daha fazla yakınlık isterken diğer taraf daha fazla alan isteyebilir.

Bir taraf “Beni sevdiğini göster” derken diğeri “Bana biraz alan bırak” mesajı verebilir.

Bu durumda sorun yalnızca davranışlarda değil, tarafların ilişkiden beklediği güvenlik biçimlerinde de olabilir.

Psikolojik açıdan önemli olan, bireyin kendi ilişki örüntülerini fark edebilmesidir.

“Ben ilişkide neden bu kadar kaygılanıyorum?”

“Yakınlık arttığında neden uzaklaşmak istiyorum?”

“Karşımdaki kişinin davranışını nasıl yorumluyorum?”

“Gerçek bir tehdit ile geçmişten gelen korkuyu birbirinden ayırabiliyor muyum?”

Bu sorular, bireyin ilişkilerini daha bilinçli biçimde değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Çünkü sağlıklı bağlanma, bir başkasına tutunmak veya bir başkasından kaçmak değildir.

Yakınlık içinde kendini koruyabilmek, bağımsızlık içinde de bağ kurabilmektir.

Allah’a İman Neden Bir İhtiyaçtır?

İnsan, yalnızca yaşayan değil; anlam arayan bir varlıktır. Hayatın ne olduğunu, nereden geldiğini, nereye gittiğini ve bütün bunların ne anlama geldiğini sorması, insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliklerden biridir.

İnsan doğar, büyür, sever, kaybeder, acı çeker, sevinir ve sonunda ölür. Fakat bütün bu sürecin içinde zihnini meşgul eden daha temel sorular vardır:

“Ben neden varım?”

“Hayatın bir anlamı var mı?”

“Ölüm her şeyin sonu mu?”

“İyilik ve kötülüğün mutlak bir karşılığı var mı?”

“Bütün bu varlık nereden geliyor?”

İman, insanın bu sorular karşısında geliştirdiği en köklü anlam çerçevelerinden biridir. Allah’a iman ise yalnızca belirli bir inanç cümlesini kabul etmekten ibaret değildir. İnsanın kendisini, dünyayı, hayatı, ölümü ve geleceği nasıl anlamlandırdığını belirleyen bütüncül bir dünya görüşüdür.

İnsan neden inanma ihtiyacı hisseder?

İnsanın zihni yalnızca olayları algılamaz; olaylar arasında anlam ve bağlantı kurmaya da çalışır.

Bir olayın neden meydana geldiğini bilmek ister. Bir düzen gördüğünde bunun kaynağını sorgular. Bir sonuçla karşılaştığında onun arkasındaki sebebi araştırır.

Evren söz konusu olduğunda ise insan çok daha büyük bir soruyla karşılaşır:

Varlık neden var?

Bilim, evrenin işleyişine, oluşum süreçlerine ve doğa yasalarına ilişkin son derece önemli açıklamalar sunabilir. Ancak bilimsel açıklama ile metafizik açıklama aynı sorulara cevap vermez.

Bir şeyin nasıl gerçekleştiğini açıklamak ile neden var olduğunu sormak birbirinden farklıdır.

İnsan tam bu noktada metafizik düşünmeye başlar.

Varlığın kendisini sorgular.

Kendi varlığını sorgular.

Ve sonunda zorunlu olarak yaratıcı fikriyle karşılaşır.

İslam düşüncesinde Allah inancı, varlığı kendinden olan, hiçbir şeye muhtaç bulunmayan ve bütün varlığın kendisine dayandığı mutlak varlık fikrine dayanır.

Bu bakımdan Allah’a iman, yalnızca evrende görünmeyen bir varlığın bulunduğunu kabul etmek değildir. Varlığın nihai temelini Allah’ta görmek anlamına gelir.

İman yalnızca aklın konusu mudur?

İman ile akıl arasında zorunlu bir çatışma bulunduğu düşüncesi, meseleyi gereğinden fazla basitleştirir.

İnsan inanç konusunda düşünür, sorgular, deliller arar ve anlamlandırır. Ancak insan yalnızca akıldan oluşan bir varlık da değildir.

Duyguları, sezgileri, vicdanı, iradesi ve anlam ihtiyacı vardır.

Bu nedenle iman hem zihinsel hem de varoluşsal bir meseledir.

Bir insan Allah’ın varlığı hakkında çeşitli deliller üzerinde düşünebilir. Evrenin düzeni, nedensellik, varlığın mümkünlüğü, ahlâkın temeli ve insanın bilinç sahibi oluşu gibi meseleler onu metafizik bir sorgulamaya götürebilir.

Fakat iman yalnızca “Allah vardır” önermesini kabul etmekle tamamlanmaz.

Çünkü Allah’a iman, insanın kendi varoluşunu da yeniden yorumlamasını gerektirir.

Eğer Allah varsa insan başıboş değildir.

Hayat yalnızca tesadüflerin toplamı değildir.

Ahlâk yalnızca toplumsal uzlaşmadan ibaret değildir.

İyilik ve kötülük yalnızca kişisel tercihler değildir.

Ve ölüm de mutlak bir yok oluş olmak zorunda değildir.

Bu nedenle iman, insanın hayatındaki birçok parçayı aynı anlam çerçevesinde birleştirir.

Allah’a iman insan psikolojisini nasıl etkiler?

İnanç, insanın belirsizlikle ilişkisini de değiştirebilir.

İnsan hayatında kontrol edemediği pek çok olay vardır.

Hastalıklar, kayıplar, ayrılıklar, ekonomik sorunlar, doğal afetler, başkalarının kararları ve ölüm...

İnsan bütün bunları kontrol etmek ister. Fakat kontrol edemediği gerçeklerle karşılaştığında yoğun bir çaresizlik yaşayabilir.

Allah’a iman, burada insanın kontrol edemediği şeyler karşısında farklı bir psikolojik ve varoluşsal çerçeve geliştirmesine yardımcı olabilir.

Tevekkül, bu açıdan pasif bir bekleyiş olarak değil; insanın kendi sorumluluğunu yerine getirdikten sonra kontrolünün dışındaki sonuçları Allah’a bırakabilmesi olarak anlaşılabilir.

İnsan tedbir alır.

Çalışır.

Çaba gösterir.

Sorumluluğunu yerine getirir.

Fakat sonucu bütünüyle kendi kontrolünde olmadığını kabul eder.

Bu yaklaşım, insanın “Her şeyi ben kontrol etmeliyim” düşüncesinin oluşturduğu psikolojik yükü hafifletebilir.

İman ölüm karşısında ne söyler?

İnsanın en temel korkularından biri ölümdür.

Çünkü ölüm, insanın bütün kontrol duygusunu sınırlandırır.

İnsan geleceği planlar; fakat kendi hayatının ne zaman sona ereceğini kesin olarak bilemez.

Allah’a iman, ölümü yalnızca biyolojik bir son olarak değil, başka bir varoluş aşamasına geçiş olarak anlamlandırır.

Ahiret inancı bu nedenle İslam düşüncesinde yalnızca ölümden sonra yaşanacaklara ilişkin bir bilgi değildir.

Aynı zamanda dünya hayatının anlamını da değiştirir.

İnsan yaptığı iyiliğin karşılıksız kalmayacağını, zulmün nihai olarak cevapsız bırakılmayacağını ve insan davranışlarının sorumluluk taşıdığını düşünür.

Bu bakımdan ahiret inancı, insanın ahlâk anlayışına da güçlü bir boyut kazandırır.

İman insanı dünyadan uzaklaştırır mı?

Gerçek anlamıyla iman, insanı dünyadan koparmak zorunda değildir.

Aksine insanın dünyadaki sorumluluklarını daha anlamlı hâle getirebilir.

Çalışmak ibadet anlayışıyla ilişkilendirilebilir.

İnsanlara yardım etmek ahlâkî bir sorumluluk hâline gelebilir.

Adalet yalnızca toplumsal bir tercih olmaktan çıkarak dinî bir yükümlülük kazanabilir.

Merhamet, yalnızca kişisel bir duygu olmaktan öte bir değer hâline gelir.

Bu nedenle iman, insanın dünyadan kaçmasını değil, dünyadaki varlığının anlamını yeniden kurmasını sağlayabilir.

İman ile güven arasındaki ilişki

İman kelimesinin anlam dünyasında güven ve emniyet kavramlarıyla ilişkili önemli bir boyut bulunur.

İman eden insan, hayatın bütün sorularının cevabını bildiğini iddia etmek zorunda değildir.

Tam tersine iman, insanın sınırlılığını kabul etmesidir.

İnsan her şeyi bilemez.

Her şeyi kontrol edemez.

Her olayın hikmetini hemen kavrayamaz.

Fakat bütün bunların ötesinde bir ilahî iradenin ve hikmetin bulunduğuna inanabilir.

Bu noktada iman, insanın bilgisizliğini inkâr etmek değil, bilgisinin sınırlarını kabul ederek güvenebilmesi anlamına gelir.

Belki imanın insan ruhundaki en derin karşılığı da budur:

Her şeyi anlamadan da güvenebilmek.

Her sonucu kontrol etmeden de sorumluluğunu yerine getirebilmek.

Her soruya cevap bulmadan da hayatı anlamlı yaşayabilmek.

Allah’a iman, insanın yalnızca neye inandığını değil, hayatı nasıl yaşadığını da belirleyen bir dünya görüşüdür.

İnsan kendisini tesadüflerin ürünü olarak gördüğünde hayatın anlamını farklı yorumlar; kendisini Allah’ın yarattığı ve sorumluluk sahibi bir varlık olarak gördüğünde ise kendisine, diğer insanlara, tabiata ve hayata bakışı değişir.

Bu nedenle iman, yalnızca zihinsel bir kabul değildir.

İnsanın varlıkla, kendisiyle, diğer insanlarla ve Allah’la kurduğu ilişkinin merkezidir.

Belki de Allah’a imanla ilgili en temel soru şudur:

İnsan, kendisini yalnızca var olan bir canlı olarak mı görecek; yoksa varlığının bir anlamı, sorumluluğu ve yönü olduğuna mı inanacak?

Bu soruya verilen cevap, yalnızca düşüncelerimizi değil, hayatımızın tamamını değiştirebilir.

Modern İnsan Neden Bu Kadar Huzursuz?

Modern insanın hayatında geçmiş kuşakların sahip olmadığı kadar çok imkân var. Daha hızlı iletişim kuruyor, daha kolay seyahat ediyor, daha fazla bilgiye ulaşıyor, dünyanın herhangi bir yerindeki gelişmeden birkaç saniye içinde haberdar olabiliyor. İstediği ürüne, istediği görüntüye, istediği bilgiye birkaç dokunuşla ulaşabiliyor.

Fakat bütün bu imkânların ortasında tuhaf bir çelişki büyüyor:

İnsan imkânları arttıkça huzuru neden artmıyor?

Hatta bazen tam tersine, hayat kolaylaştıkça iç dünyamız daha karmaşık, daha yorgun ve daha huzursuz hâle geliyor.

Bunun birçok sebebi olabilir. Fakat bunlardan biri, modern insanın yalnızca hayatını değil, dikkatini de kaybetmeye başlamasıdır.

İnsan artık yalnızca yaşamıyor, sürekli maruz kalıyor

Günün ilk saatlerinden itibaren zihnimiz bir bilgi akışının içine giriyor. Haberler, reklamlar, görüntüler, tartışmalar, başkalarının hayatları, başarı hikâyeleri, felaketler, tüketim çağrıları...

Bize ait olmayan yüzlerce hayat, zihnimizde yer buluyor.

Bir insanın kendi hayatını anlamlandırabilmesi için belirli ölçüde sessizliğe ihtiyacı vardır. Fakat modern hayat sessizliği giderek azaltıyor.

İnsan henüz kendi düşüncesini duymadan başkasının düşüncesiyle karşılaşıyor.

Kendi hayatını değerlendirmeden başkasının hayatını değerlendiriyor.

Kendi ihtiyaçlarını fark etmeden kendisine yeni ihtiyaçlar sunuluyor.

Böylece insanın zihni sürekli doluyor; fakat ruhu aynı ölçüde beslenmiyor.

Sahte gündemlerin gerçek yorgunluğu

Bugünün insanının önemli problemlerinden biri de her gündemi kendi gündemi zannetmesidir.

Her tartışmayı takip etmek, her gelişmeye tepki vermek, herkesin ne söylediğini bilmek ve bütün bunlara karşı bir kanaat oluşturmak zorundaymışız gibi davranıyoruz.

Oysa hayatımızın merkezine aldığımız pek çok mesele, birkaç gün sonra ortadan kayboluyor.

Bugün çok önemli görünen bir tartışma, yarın başka bir tartışmanın altında eziliyor.

İnsan ise bütün bu yapay hareketliliğin içinde gerçek hayatını yaşamaya devam ediyor.

Çocuğuyla konuşması gereken yerde telefona bakıyor.

Eşini dinlemesi gereken yerde bir başkasının hayatını izliyor.

Kendi iç dünyasına dönmesi gereken yerde yeni bir gündemin peşinden gidiyor.

Sonra da neden yorulduğunu anlamıyor.

Çünkü beden yalnızca yaptığı işlerden yorulmaz. Zihin de sürekli maruz kaldığı şeylerden yorulur.

Kıyaslamanın görünmeyen bedeli

Modern huzursuzluğun bir başka kaynağı da sürekli kıyaslamadır.

İnsan artık yalnızca komşusuyla veya çalışma arkadaşıyla kendisini kıyaslamıyor. Dünyanın dört bir yanındaki insanların hayatlarını aynı anda görebiliyor.

Birinin evi daha güzel.

Birinin işi daha iyi.

Birinin bedeni daha fit.

Birinin çocuğu daha başarılı.

Birinin tatili daha güzel.

Birinin hayatı daha heyecanlı.

Fakat insan burada önemli bir şeyi unutuyor:

Kendi hayatının tamamını başkasının hayatının vitriniyle kıyaslıyor.

Kendi yorgunluğunu, başkasının seçilmiş görüntüleriyle karşılaştırıyor.

Böyle bir kıyasın sonunda tatminsizlik kaçınılmaz hâle geliyor.

Çünkü insanın sahip oldukları değil, sahip olmadıkları görünür olmaya başlıyor.

Tatminsizliğin ekonomisi

Modern tüketim kültürü, insanın hiçbir zaman tamamen yeterli hissetmemesi üzerine kurulmuş bir düzen de üretebiliyor.

Bir şey satın alıyoruz.

Kısa süreli bir memnuniyet.

Sonra yeni bir ihtiyaç.

Yeni bir model.

Yeni bir deneyim.

Yeni bir hedef.

Yeni bir görüntü.

İnsan, mutluluğun biraz sonra geleceğine inandırılıyor.

“Buna sahip olursam...”

“Şunu gerçekleştirirsem...”

“Biraz daha kazanırsam...”

“Biraz daha görünür olursam...”

Fakat hedefe ulaştığında yeni bir hedef beliriyor.

Böylece insan mutluluğu yaşamak yerine mutluluğa hazırlanarak ömrünü geçiriyor.

Ruhun başka bir ihtiyacı var

İnsanın yalnızca maddî ihtiyaçları yoktur.

İnsan anlam ister.

Aidiyet ister.

Sevilmek ister.

Değerli olduğunu hissetmek ister.

Kendisiyle barışmak ister.

Hayatının bir anlamı olduğuna inanmak ister.

Ve bütün bunların ötesinde, kendisini aşan bir hakikatle bağ kurma ihtiyacı hisseder.

Bu ihtiyaçları yalnızca tüketimle karşılamaya çalıştığımızda ortaya bir boşluk çıkması şaşırtıcı değildir.

Çünkü ruhun ihtiyacı olan şeylerin tamamını satın alamayız.

Huzur satın alınamaz.

Anlam satın alınamaz.

Samimiyet satın alınamaz.

İç barış satın alınamaz.

Peki ne yapmalı?

Belki ilk adım daha fazla şey eklemek değil, bazı şeyleri hayatımızdan çıkarmaktır.

Her haberi takip etmek zorunda olmadığımızı anlamak...

Her tartışmaya dahil olmamak...

Her gösteriye bakmamak...

Her arzuyu ihtiyaç zannetmemek...

Kendimize ait olmayan gündemlerden biraz uzaklaşmak...

Ve en önemlisi, zaman zaman kendimizle baş başa kalmak.

İnsan sessizlikten korkmamalıdır.

Çünkü sessizlik, insanın kendisiyle yeniden karşılaşabileceği bir alandır.

Belki modern insanın ihtiyacı biraz daha fazla bilgi değil, biraz daha fazla farkındalıktır.

Biraz daha fazla tüketmek değil, sahip olduklarını yeniden görebilmektir.

Biraz daha fazla konuşmak değil, bazen susabilmektir.

Biraz daha fazla görünmek değil, gerçekten var olabilmektir.

Huzur belki de hayatımızdaki bütün sorunların ortadan kalkması değildir.

Belki huzur, bütün gürültünün içinde neyin gerçekten önemli olduğunu yeniden ayırt edebilmektir.

İnsan Neden Sahip Oldukça Daha Fazlasını İstiyor?

İnsanın arzularının bir sonu var mı?

Bir ev alınır, daha büyüğü düşünülür.

Bir araba alınır, daha yenisi istenir.

Bir makam elde edilir, daha yükseği hedeflenir.

Bir başarı kazanılır, kısa süre sonra yeni bir başarı gerekir.

Bir insanın sahip oldukları arttıkça neden bazen tatmini de aynı ölçüde artmaz?

Bu sorunun cevabını yalnızca ekonomik sistemde veya tüketim kültüründe aramak eksik kalır. Çünkü insanın daha fazlasını isteme eğilimi modern çağdan çok daha eskidir.

Asıl mesele, ihtiyaç ile arzu arasındaki sınırın giderek kaybolmasıdır.

İhtiyaç bittiğinde arzu başlar

İnsanın gerçek ihtiyaçları sınırlıdır.

Barınmak, beslenmek, güvenlik, sevgi, aidiyet...

Fakat arzu ihtiyaçtan farklıdır.

Arzu, sahip olduğumuz şeyin ötesine geçmek ister.

Bir noktadan sonra insan artık “Buna ihtiyacım var mı?” diye sormaz.

“Bunun daha iyisi var mı?” diye sorar.

Bu küçük değişiklik, insanın hayat anlayışını bütünüyle değiştirebilir.

Çünkü ihtiyaç karşılandığında sona erer.

Arzu ise kendisini yeniden üretme eğilimindedir.

Tüketim neden bizi doyurmuyor?

Çünkü tüketim çoğu zaman bir ihtiyacı değil, bir duyguyu da satın almaya çalışır.

İnsan üzgündür, alışveriş yapar.

Sıkılmıştır, yeni bir şey satın alır.

Kendisini yetersiz hisseder, daha pahalı bir şey edinir.

Başkasına imrenir, onun sahip olduğuna yaklaşmaya çalışır.

Fakat satın alınan şeyin verdiği haz kalıcı değildir.

Çünkü nesne, insanın asıl problemini çözmemiştir.

İnsan bazen bir eşyaya değil, o eşyanın kendisine hissettireceği şeye ihtiyaç duyar.

Değerli hissetmek ister.

Başarılı görünmek ister.

Kabul edilmek ister.

Eksikliğini kapatmak ister.

Fakat insanın içindeki değersizlik duygusunu pahalı bir eşya uzun süre taşıyamaz.

Daha fazlası neden yetmiyor?

Çünkü “yeter” duygusu dışarıdan değil, içeriden gelir.

Aynı imkânlara sahip iki insanın hayatlarına bakın.

Biri sahip olduklarıyla huzurludur.

Diğeri sürekli eksiklerini saymaktadır.

Aralarındaki fark yalnızca sahip oldukları değildir.

Asıl fark, sahip olduklarına nasıl baktıklarıdır.

Şükür burada yalnızca dinî bir kavram olarak değil, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin bir biçimi olarak da önem kazanır.

Şükreden insan sahip olduklarını görür.

Tatminsiz insan ise sahip olmadıklarına bakar.

Birinin gözü doludur.

Diğerinin gözü sürekli dışarıdadır.

Nefs ve sınırsız isteme

Kadim düşünce gelenekleri insanın arzu dünyasına boşuna dikkat çekmemiştir.

İnsan her istediğini elde ettiğinde huzura kavuşacak bir varlık değildir.

Çünkü arzu kontrol edilmezse insanı yönetmeye başlar.

İnsan önce bir şeye sahip olur.

Sonra sahip olduğu şey, insanın hayatını yönetmeye başlar.

Para kazanmak için çalışır.

Daha çok kazanmak için daha çok çalışır.

Daha çok çalıştığı için ailesine ve kendisine ayırdığı zaman azalır.

Sonra kaybettiği zamanı telafi etmek için daha fazla tüketir.

Ve insan farkına varmadan, başlangıçta kendisine hizmet etmesi gereken şeylerin hizmetkârı hâline gelir.

Burada sorun mal sahibi olmak değildir.

Sorun, malın insanın kalbine sahip olmasıdır.

Kanaat neden önemlidir?

Kanaat çoğu zaman yanlış anlaşılır.

Kanaat, çalışmamak veya gelişmek istememek değildir.

Kanaat, insanın elinden geleni yaptıktan sonra sahip olduklarını küçümsememesidir.

Daha iyisini istemek ile elindekini değersiz görmek aynı şey değildir.

İnsan daha iyi bir hayat için çalışabilir.

Fakat çalışırken mevcut hayatını yaşamayı unutuyorsa, bir problem var demektir.

Çünkü hayat sürekli gelecekte yaşanamaz.

İnsan bugün sahip olduğu nimetlerin farkında olmadan yarını beklerse, yarın geldiğinde de başka bir yarını beklemeye devam eder.

Gerçek zenginlik

Belki zenginlik yalnızca ne kadar şeye sahip olduğumuzla ilgili değildir.

Bazen zenginlik, sahip olduklarımızın bizi yönetmesine izin vermemektir.

Bir insanın az şeyi olabilir ama kalbi geniş olabilir.

Çok şeyi olabilir ama sürekli eksiklik hissedebilir.

Asıl mesele eşyanın miktarı değil, insanın eşyayla kurduğu ilişkidir.

İnsan sahip olduklarını kullanmalı; sahip olduklarının kendisini kullanmasına izin vermemelidir.

Çünkü insanın huzuru, sahip olduğu şeylerin sayısıyla değil, onlarla kurduğu anlam ilişkisiyle yakından ilgilidir.

Belki bugün kendimize sormamız gereken soru şudur:

“Daha fazlasına gerçekten ihtiyacım mı var, yoksa sahip olduklarımı görmeyi mi unuttum?”

Bu sorunun cevabı, insanın hayatındaki pek çok şeyi yeniden değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Ruhun Açlığı Nasıl Anlaşılır?

İnsanın bedeni acıktığında bunu anlamak kolaydır.

Midesi boşalır, enerjisi düşer ve beden yemek ister.

Fakat insanın ruhu acıktığında ne olur?

Ruhun açlığı midenin açlığı gibi açık değildir. İnsan bazen her şeyi yerli yerinde olduğu hâlde içinde bir eksiklik hisseder. İşi vardır, ailesi vardır, evi vardır, sosyal çevresi vardır. Dışarıdan bakıldığında hayatında büyük bir problem görünmez.

Ama içeride bir şey eksiktir.

İnsan bunu çoğu zaman “sıkıntı” diye tarif eder.

Bazen “huzursuzluk” der.

Bazen “hiçbir şeyden zevk almıyorum” diye ifade eder.

Bazen de nedenini bilmeden sürekli bir şeyler yapmak ister.

Belki de insan burada ruhunun açlığını yanlış şeylerle doyurmaya çalışıyordur.

Her boşluk aynı değildir

İnsanın içinde oluşan her boşluk psikolojik bir rahatsızlık değildir.

Bazı boşluklar hayatın doğal dönemlerinde ortaya çıkar.

Bir kayıptan sonra...

Bir ayrılığın ardından...

Hayatın yönü değiştiğinde...

İnsan kendisine “Ben şimdi nereye gidiyorum?” diye sorduğunda...

Bu soruların ortaya çıkması insanın zayıflığını değil, insan oluşunu gösterir.

Sorun, bu boşluğu hiç fark etmemektir.

Çünkü fark edilmeyen boşluk, başka şeylerle doldurulmaya çalışılır.

Gürültüyle doldurulan boşluk

İnsan yalnız kaldığında huzursuzsa hemen telefonuna uzanabilir.

Bir şey izler.

Bir şey satın alır.

Birileriyle konuşur.

Sosyal medyada dolaşır.

Yeni bir plan yapar.

Yeni bir hedef belirler.

Bütün bunlar kısa süreli olarak insanın dikkatini başka yere çevirebilir.

Fakat dikkat başka yere çevrildiğinde, içimizdeki mesele ortadan kalkmış olmaz.

Sadece ertelenmiş olur.

Bu nedenle modern insanın önemli sorunlarından biri de sürekli kendisini oyalayabilmesidir.

Eskiden insanın yalnız kalmak zorunda olduğu zamanlar vardı.

Bugün ise insan isterse neredeyse hiç yalnız kalmayabilir.

Fakat insanın kendisiyle karşılaşmadığı bir hayat, bir süre sonra insanı kendisine yabancılaştırabilir.

Ruh ne ister?

Ruhun ihtiyaçlarını tek bir listeye sığdırmak mümkün değildir.

Fakat insanın anlam ihtiyacı bunların başında gelir.

İnsan yaptığı şeylerin nedenini bilmek ister.

Sevdiği şeylerin anlamlı olmasını ister.

Hayatının yalnızca kazanmak, tüketmek ve zaman geçirmekten ibaret olmadığını hissetmek ister.

İnsan ayrıca ait olmak ister.

Sevmek ve sevilmek ister.

Bir yere, bir insana, bir değere, bir hakikate bağlanmak ister.

Ve insanın içinde kendisini aşan bir anlam arayışı da vardır.

Bu yüzden tarih boyunca insan yalnızca maddî ihtiyaçlarını karşılamakla yetinmemiştir.

İbadet etmiş, dua etmiş, düşünmüş, sanat üretmiş, şiir yazmış, ölümü sorgulamış, hayatın anlamını aramıştır.

Bütün bunlar insanın yalnızca beden olmadığını hatırlatan davranışlardır.

Maneviyat kaçış değildir

Maneviyatı dünyadan uzaklaşmak, hayattan kopmak veya problemleri görmezden gelmek şeklinde anlamak doğru değildir.

Gerçek maneviyat, insanın hayatın içine daha bilinçli bir şekilde dönmesini sağlayabilir.

İnsan çalışır ama çalıştığı şeyin kölesi olmaz.

Kazanır ama kazandığı şeyin kendisine hükmetmesine izin vermez.

Sever ama sevdiği insanı sahiplenerek yok etmez.

Kaybeder ama kaybın kendisini bütünüyle tanımlamasına izin vermez.

Dua eder ama sorumluluklarını bırakmaz.

Tevekkül eder ama tedbiri terk etmez.

Maneviyat, insanın dünyadan kaçması değil; dünyayla ilişkisini yeniden düzenlemesidir.

Ruhun açlığını nasıl fark ederiz?

Bazen bunun için çok basit bir şey gerekir:

Durmak.

Kendimize dürüstçe bakmak.

“Ben neden böyle hissediyorum?” diye sormak.

“Gerçekten neye ihtiyacım var?” demek.

“Beni ne doyuruyor, ne sadece oyalıyor?” sorusunu sormak.

Bu soruların cevapları hemen gelmeyebilir.

Fakat insan doğru soruları sormaya başladığında iç dünyasında bir hareket başlar.

Belki huzur da tam olarak burada başlar.

Her şeyi çözmüş olmakta değil.

Kendimizi kandırmayı bırakmakta.

Ruhun gıdası

Ruhun gıdası herkes için aynı biçimde ortaya çıkmayabilir.

Fakat insanın anlam, sevgi, merhamet, hakikat ve aidiyet ihtiyacı kolay kolay ortadan kalkmaz.

İbadet, dua, tefekkür, güzel bir dostluk, samimi bir sohbet, bir iyilik, bir kitap, bir şiir, tabiat karşısında birkaç dakika sessizlik...

Bunların her biri insanın kendisiyle ve hayatla yeniden bağ kurmasına yardımcı olabilir.

Bazen insanın ihtiyacı yeni bir şey edinmek değil, unuttuğu bir şeyi yeniden hatırlamaktır.

Kendini.

Sınırlarını.

Şükrünü.

Sevdiklerini.

Ölümlü olduğunu.

Ve bütün bunların ötesinde, hayatının yalnızca kendi çabasından ibaret olmadığını.

Belki ruhun açlığını anlamanın en güzel yolu şudur:

İnsan kendisine ne kadar çok şey verdiği hâlde hâlâ neden doymadığını sormaya başladığında, artık dışarıdaki eksiklerden çok içerideki ihtiyaca bakmanın zamanı gelmiştir.

Çünkü bazı açlıklar sofrayla değil, anlamla diner.

Bazı susuzluklar suyla değil, hakikatle ilgilidir.

Ve insan bazen aradığı huzurun çok uzağında değil, kendi içinde uzun zamandır ihmal ettiği bir yerde olduğunu fark eder.

İnsan Neden Affetmekte Zorlanır?

İnsanı en çok yoran şeylerden biri, yaşadığı acıdan çok, o acıyla kurduğu ilişkidir.

Bazı kırgınlıklar vardır; olay bitmiştir fakat insanın içinde bitmemiştir. Aradan yıllar geçer, kişi hayatına devam eder, yeni insanlar tanır, başka şehirlerde yaşar, başka hayatlar kurar. Fakat geçmişten kalan bir cümle, bir davranış, bir haksızlık zaman zaman yeniden ortaya çıkar.

İnsan o anı yeniden yaşar.

Bazen öfkeyle, bazen üzüntüyle, bazen de “Bunu nasıl yapabildi?” sorusuyla.

Affetmek tam da burada zorlaşır.

Çünkü insan çoğu zaman affetmeyi, yapılanı onaylamak zanneder.

Oysa affetmek başka bir şeydir.

Bir insanın yaptığı yanlışı doğru kabul etmek değildir.

Yaşanan haksızlığı inkâr etmek değildir.

Unutmak hiç değildir.

Affetmek, geçmişte gerçekleşmiş bir olayın bugünümüz üzerindeki hâkimiyetini azaltmaktır.

İnsan bazen karşısındaki kişiye kızdığını zannederken aslında kendi hayatının bir bölümünü o kişiye teslim etmiş olabilir.

O insan artık hayatında değildir ama zihnindedir.

Kendisiyle ilgili kararlarını bile geçmişte yaşadığı olay belirlemektedir.

“Bir daha kimseye güvenmeyeceğim.”

“Bir daha kimseyi sevmeyeceğim.”

“İnsanlara yaklaşmayacağım.”

Böylece geçmişteki bir insan, gelecekteki bütün insanları belirlemeye başlar.

Bu noktada affetmek bir başkasını özgür bırakmaktan önce kendini özgür bırakmaktır.

Fakat affetmenin bir de daha derin tarafı vardır.

İnsan kendi kusurlarını hatırladığında, başkasının kusurlarına bakışı da değişebilir.

Hepimiz hayatımızın bir yerinde bir başkasının kalbini kırdık.

Belki farkında olarak, belki olmayarak.

Belki özür diledik, belki dilemedik.

İnsan kendisinin de yanılabilen bir varlık olduğunu gördüğünde, affetmenin anlamını daha iyi kavramaya başlar.

Bu, sınırların ortadan kalkması anlamına gelmez.

Bazı insanlardan uzak durmak gerekebilir.

Bazı ilişkilerin yeniden kurulması doğru olmayabilir.

Affetmek, yeniden güvenmek zorunda olmak değildir.

Bazen insan affeder ve yoluna ayrı devam eder.

Çünkü affetmek ile barışmak aynı şey değildir.

Bence affetmenin en güzel tarafı, insanın kalbinde geçmiş için ayrılmış büyük bir alanı yeniden hayata açmasıdır.

İnsan geçmişi değiştiremez.

Fakat geçmişin kendisine ne kadar hükmedeceğini değiştirebilir.

Belki affetmek, geçmişe “Sen olmadın” demek değil;

“Oldun, ama artık hayatımı sen yönetmeyeceksin.” diyebilmektir.

İyilik Neden Bazen Karşılıksız Kalmalı?

İyilik yaptığımızda içimizde çoğu zaman küçük bir beklenti oluşur.

Teşekkür edilmek...

Hatırlanmak...

Takdir edilmek...

Bir gün bizim de zor zamanımızda yanımızda olunması...

Bu beklentilerin insanî olduğunu inkâr edemeyiz. Fakat iyiliğin değeri, karşılığını aldığımız ölçüde belirlenmeye başladığında iyiliğin anlamı değişir.

Çünkü o zaman yaptığımız şey iyilikten çok bir alışverişe dönüşebilir.

Ben sana iyilik yaptım.

Sen de bana yap.

Ben seni düşündüm.

Sen de beni düşün.

Ben senin yanındaydım.

Sen de benim yanımda ol.

İnsan ilişkilerinin tamamını bu mantıkla kurduğumuzda, iyiliğin içine görünmez bir hesap koymuş oluruz.

Oysa bazı iyiliklerin hiçbir karşılığı olmamalıdır.

Bir çocuğun başını okşamak...

Yaşlı bir insanı dinlemek...

Birinin yükünü sessizce hafifletmek...

Kimsenin bilmeyeceği bir yerde birinin işini kolaylaştırmak...

Bir insanın hatasını yüzüne vurmak yerine ona yeni bir başlangıç imkânı vermek...

Bunların değerini belirleyen şey, kaç kişinin gördüğü değildir.

Hatta bazen iyiliğin en güzel tarafı, kimsenin bilmemesidir.

Çünkü insanın yalnızca başkalarının önünde iyi olması kolaydır.

Asıl mesele, kimsenin görmediği yerde nasıl biri olduğudur.

Manevî hayatın önemli sınavlarından biri de burada başlar.

İyiliği alkış için mi yapıyoruz?

Yoksa iyilik yapmak bizim için bir hâle mi dönüşüyor?

İnsan iyiliği bir kimlik gösterisine dönüştürdüğünde, iyiliğin kendisinden çok görüntüsü önem kazanmaya başlar.

Bir iyiliğin fotoğrafını çekmek, anlatmak, paylaşmak, görünür kılmak...

Bütün bunlar bazen yapılan iyiliğin kendisinden daha fazla yer kaplayabilir.

Oysa bazı iyilikler vardır ki yalnızca Allah bilir.

Ve belki insanın kalbini en çok temizleyen iyilikler de bunlardır.

Karşılık beklemeden yapılan iyilik, insanı yavaş yavaş özgürleştirir.

Çünkü insan başkasının takdirine daha az ihtiyaç duymaya başlar.

Biri teşekkür etmediğinde üzülmez.

Biri görmediğinde vazgeçmez.

Biri hatırlamadığında yaptığı iyiliği pişmanlık konusu yapmaz.

Çünkü yaptığı şeyin değerini başkasının hafızasına bırakmamıştır.

Belki gerçek iyilik biraz da budur:

İyiliği yaptığın insanın sana ne vereceğini değil, senin o iyilikle nasıl bir insan olduğuna bakmak.

Çünkü bazı iyilikler karşılık bulmaz.

Ama insanın içinde karşılıksız kalmaz.

İnsan Ne Zaman Susmayı Öğrenir?

İnsan konuşmayı küçük yaşta öğrenir.

Fakat susmayı öğrenmesi bazen bir ömür sürer.

Çünkü susmak yalnızca konuşmamak değildir.

Bazen bildiğin hâlde söylememektir.

Bazen haklı olduğun hâlde tartışmayı büyütmemektir.

Bazen karşındaki insanın yarasına dokunabilecek bir sözü sırf söyleyebildiğin için söylememektir.

İnsanların çoğu konuşmanın gücünü bilir.

Az insan susmanın gücünü fark eder.

Oysa bazı sözler vardır; söylendiğinde geri alınamaz.

Bir insanın kalbine bırakılan cümle, yıllar sonra bile orada kalabilir.

Bu yüzden dil, insanın en küçük organlarından biri olduğu hâlde en büyük sonuçları doğurabilen araçlardan biridir.

Bazen bir cümle bir insanı ayağa kaldırır.

Bazen aynı cümle bir insanı yıllarca kendisinden şüphe ettirebilir.

Manevî olgunluk biraz da dilin sorumluluğunu taşımaktır.

Her bildiğimizi söylemek zorunda değiliz.

Her düşündüğümüzü ifade etmek zorunda değiliz.

Her tartışmayı kazanmak zorunda değiliz.

Hatta bazen insanın en büyük başarısı, söyleyebileceği bir sözü söylememesidir.

Çünkü susmak her zaman güçsüzlük değildir.

Bazen insan konuşursa kendisini kaybedeceğini bildiği için susar.

Bazen karşısındakini incitmemek için.

Bazen öfkesinin geçmesini beklemek için.

Bazen de sözcüklerin yetmeyeceğini bildiği için.

Fakat susmanın da bir ahlakı vardır.

Haksızlık karşısında susmak ile gereksiz tartışmadan uzak durmak aynı şey değildir.

Mazlumun yanında konuşmak gerekir.

Yanlışın karşısında söz söylemek gerekir.

Fakat insanın her gördüğü yanlışa öfkeyle cevap vermesi de bir olgunluk göstergesi değildir.

Belki mesele ne zaman konuşacağımızı ve ne zaman susacağımızı ayırt edebilmektir.

Çünkü bilgelik yalnızca doğru sözü bilmek değildir.

Doğru sözün doğru zamanını da bilmektir.

Ve bazen insanın Allah'a en yakın olduğu anlardan biri, söyleyebileceği hâlde bir kalbi incitmemeyi seçtiği andır.

Kalbi Temizlemek Ne Demektir?

İnsan dışını temizlemeye gösterdiği özeni iç dünyasına göstermeyebilir.

Üzerindeki lekeyi hemen fark eder.

Evinin dağınıklığını görür.

Çalışma masasının düzensizliğini düzeltir.

Fakat kalbinde biriken öfkeyi, kıskançlığı, kibri ve kırgınlığı uzun süre taşıyabilir.

Çünkü insanın içindeki kir görünmez.

Belki de bu yüzden temizlemek daha zordur.

Kalbin temizliği, hiç öfkelenmemek değildir.

İnsan öfkelenebilir.

Kıskanabilir.

Kırılabilir.

Bazen başkasının sahip olduğu bir şeyi arzulayabilir.

Bunlar insanın tabiatının parçalarıdır.

Asıl mesele, bu duygular ortaya çıktığında insanın onlarla ne yaptığıdır.

Öfke geldiğinde onu büyütüyor muyuz?

Kıskançlık geldiğinde başkasının nimetinin azalmasını mı istiyoruz?

Kırıldığımızda intikam düşüncesini mi besliyoruz?

Başarılı birini gördüğümüzde onun başarısını küçültmeye mi çalışıyoruz?

Kalbin terbiyesi tam da burada başlar.

İnsan kendi içindeki karanlık tarafı görmeden gerçek bir içsel dönüşüm yaşayamaz.

Bazen başkasını eleştirirken kendimize bakmamız gerekir.

“Ben olsaydım ne yapardım?”

“Benim hiç hatam olmadı mı?”

“Bu insanda gördüğüm şeyin küçük bir parçası bende de olabilir mi?”

Bu sorular insanı küçültmez.

Aksine insanı kendisine karşı daha dürüst hâle getirir.

Kalbi temizlemek, kendimizi kusursuz görmek değildir.

Tam tersine, kusurlarımızı görebilecek kadar kendimize yaklaşabilmektir.

İnsan kendisini kusursuz gördüğü anda gelişmeye de kapısını kapatır.

Çünkü artık değişmesi gereken bir tarafının olmadığını düşünür.

Oysa insanın iç dünyası sürekli bir terbiye ve dönüşüm alanıdır.

Bugün öfkelendiğimiz bir konuda yarın daha sakin olabiliriz.

Bugün affedemediğimiz bir insanı zamanla anlayabiliriz.

Bugün bize ağır gelen bir imtihanın yıllar sonra hayatımızdaki yerini farklı görebiliriz.

Kalbin temizliği bir anda tamamlanan bir iş değildir.

Bir yolculuktur.

Her gün yeniden başlanan bir yolculuk.

Belki bu yolculuğun en önemli adımlarından biri, insanın başkasının kalbini düzeltmeye çalışmadan önce kendi kalbine bakmasıdır.

Çünkü insanın dışarıdaki dünyayı değiştirme gücü sınırlıdır.

Fakat kendi kalbine karşı sorumluluğu vardır.

Ve belki gerçek arınma, insanın herkesi yargılamayı bıraktığı gün değil;

kendisini de dürüstçe görmeye başladığı gün başlar.

Sürgün

Sadece Geçer

Saatin Akrebi Sabırsız

Suskunluk Kaldı

Perde

İz

Daha Anne

Meçhul Nura Doğru

Kimsesizliğin Rengi

Çocukluk Defteri - Varoş

Sürgün Defteri

Sisler İçinde

İstanbul’un Varoşlarında

Kimsesiz

Şükran

Ömrüm Sana Emanet

Bir Yüz Ki Şafaktır